3 maja: Dzień Wolności Prasy

Jak co roku, dzień 3 maja służył będzie promocji idei wolnych mediów oraz powszechnego, swobodnego dostępu do informacji. Stanie się także okazją do obrony niezależności mediów w tych regionach świata, gdzie ich prawa są podważane, a dziennikarze narażeni na szykany lub nawet utratę życia podczas wykonywania zawodu. Obchody Dnia to tradycyjnie także okazja do dyskusji na temat granic wolności mediów, a także ich roli w walce o jawność życia publicznego i prawa do piętnowania przejawów korupcji i społecznych nieprawidłowości.

W 2010 roku główne obchody Dnia odbędą się w australijskim Brisbane, zorganizowane przez UNESCO i Wydział Dziennikarstwa i Komunikacji Uniwersytetu Queensland. Ich hasłem będzie: „Wolność informacji – prawo do tego, żeby wiedzieć”.

Zgodnie z artykułem 19. Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, na fundamentalne prawo do wolności wypowiedzi składają się wolność „poszukiwania, otrzymywania i przekazywania informacji oraz myśli za pomocą mediów i niezależnie od granic państwowych”. Obchody Dnia w UNESCO służyły będą podkreśleniu znaczenia swobodnego dostępu do informacji jako integralnej części prawa do wolności wypowiedzi i warunku demokratycznych rządów, które możliwe są tylko przy udziale świadomych i dobrze poinformowanych obywateli.

UNESCO jest jedyną agendą obdarzoną przez Narody Zjednoczone oficjalnym mandatem do promowania wolności wypowiedzi, a co za tym idzie także wolności prasy. Konstytucja Organizacji czyni ją odpowiedzialną za propagowanie „wolnej wymiany myśli i wiedzy” oraz „swobodnej wymiany idei za pomocą słów i obrazów”.

Dzień Wolności Prasy ustanowiony został decyzją Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych w grudniu 1993 roku, w następstwie ustaleń „Seminarium na temat promocji niezależnej, pluralistycznej prasy afrykańskiej”, które dwa lata wcześniej obradowało w Windhoek (Namibia). Przyjęta na nim Deklaracja wzywała do ustanowienia i wspierania na całym świecie niezależnej, pluralistycznej i wolnej prasy, podkreślając jej znaczenie dla rozwoju zarówno demokracji, jak i gospodarki.

Pojęcie wolności prasy pojawiło się po raz pierwszy na forum Narodów Zjednoczonych w 1946 roku. Przez długi czas traktowane było jako element podstawowego prawa człowieka do wolności wypowiedzi, odnotowanego w takich dokumentach międzynarodowych jak: „Powszechna deklaracja praw człowieka”, „Międzynarodowa umowa w sprawie praw publicznych i politycznych” oraz „Amerykańska konwencja na temat praw człowieka”. Ponad dwieście lat temu przyjęta została pierwsza ustawa w sprawie wolności informacji. W 1990 roku w 13 krajach istniały narodowe prawa gwarantujące wolność dostępu do informacji, obecnie jest ich 80, a w kolejnych 30 trwają prace nad wprowadzeniem takich regulacji. Stale rośnie także liczba krajów, w których wolności słowa i nieograniczony dostęp do informacji gwarantowane są specjalnym zapisem konstytucyjnym. Jednakże mimo znacznego postępu w tej dziedzinie, a także stale powiększającego się grona ludzi zaangażowanych w walkę o wolne media i prawo do swobody wypowiedzi, w wielu regionach świata jest ono zupełnie nieprzestrzegane.

W 1997 roku decyzją Rady Wykonawczej UNESCO, ustanowiona została Nagroda UNESCO/Guillermo Cano. Wolności Prasy, która od tamtej pory przyznawana jest dorocznie indywidualnym osobom lub organizacjom broniącym lub promującym prawa wolności wypowiedzi na świecie, szczególnie jeśli działania te podejmowane są z narażeniem życia. Kandydatów zgłaszają kraje członkowskie UNESCO lub organizacje regionalne i międzynarodowe zaangażowane w promocję wolności słowa. Nagrodę w wysokości 25.000 dolarów, finansowaną przez fundacje Cano i Ottaway, otrzymało dotychczas 13 dziennikarzy z różnych regionów świata.

W 2010 roku laureatką jest Mónica González Mujica z Chile, bohaterka walki przeciwko dyktaturze wojskowej i w obronie praw człowieka w swoim kraju.

Z roku na rok rośnie na świecie liczba dziennikarzy zamordowanych za ujawnienie niewygodnych faktów lub opublikowanie kompromitujących informacji. W marcu br. opublikowany został specjalny raport UNESCO na temat Bezpieczeństwa dziennikarzy, zawierający dane z kilkunastu krajów, w których w latach 2006-2007 zginęli przedstawiciele mediów. W latach 2008-2009 UNESCO potępiło morderstwa 125 dziennikarzy. Co najmniej 80 procent tych przypadków było wynikiem świadomie zaplanowanej zbrodni w odwecie za opublikowanie niewygodnych informacji, ujawniających korupcję, pogwałcenie opraw człowieka lub inne przestępstwa. Rekordowym dotychczas rokiem okazał się 2009, kiedy liczba ofiar wśród ludzi mediów sięgnęła 77. Przyczyniła się do tego niewątpliwie śmierć aż 30 dziennikarzy jednego dnia, 23 listopada na Filipinach, co pozwoliło temu krajowi wyprzedzić nawet Irak z tej niechlubnej, czarnej statystyce. Większość ofiar to nie korespondenci wojenni, lecz lokalni dziennikarze, wykonujący swoje codzienne obowiązki. Dane z roku 2010 obrazują nasilanie się aktów agresji wobec dziennikarzy oraz coraz większą bezkarnością sprawców, co w niektórych regionach świata czyni profesję dziennikarską zawodem wysokiego ryzyka.

Podczas 29. Sesji Konferencji Generalnej UNESCO przyjęta została rezolucja domagająca się od rządów państw ścigania prawem zbrodni mających na celu ograniczenie wolności wypowiedzi lub dostępu do informacji. Dyrektor Generalny zaproponował także, by w Dniu Wolności Prasy, w redakcjach na całym świecie uczczono minutą ciszy dziennikarzy zabitych podczas wykonywania obowiązków zawodowych.

W swoim przesłaniu, Dyrektor Generalna UNESCO, Irena Bokowa, zwróciła jednak uwagę, że "jedynie wola polityczna rządzących położenia kresu bezkarności i osądzenia sprawców zbrodni na dziennikarzach może zagwarantować prawdziwą ochronę dla ludzi mediów".

Przesłanie Dyrektor Generalnej, Iriny Bokowej z okazji "Dnia Wolności Prasy"