Zambia
„Maskarada Makiszi”
Kraj(e) członkowski(e): Zambia
Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2008. (Proklamacja 2001)
Maskarada Makiszi wykonywana jest na zakończenie mukanda, rytuału inicjacyjnego dla chłopców pomiędzy 8 a 12 rokiem życia. Jest on świętowany przez społeczności Waka Czijama Cza Mukwamaji, do których należą ludy Luvale, Czokwe, Luczazi i Mbunda, zamieszkujące północno – zachodnie i zachodnie prowincje Zambii. Zazwyczaj na początku pory suchej młodzi chłopcy opuszczają domy i przez okres jednego do trzech miesięcy mieszkają na obozach w buszu, z dala od swoich wiosek. Odseparowanie chłopców od świata zewnętrznego symbolizuje ich śmierć jako dzieci. W czasie trwania obozu, o chłopcach przechodzących inicjację mówi się jako o tundanji, czyli tych, którzy nie należą do świata żywych. Mukanda obejmuje obrzezanie nowicjuszy, testy na odwagę i lekcje przygotowujące do przyszłej roli mężczyzn i mężów. Każdemu nowicjuszowi przydzielona jest specjalna postać z maską, która towarzyszy mu podczas całego procesu. Do tych postaci zaliczają się Czisaluke, który reprezentuje potężnego duchem i zamożnego mężczyznę z duchowymi wpływami; Mupala „władca” mukandy i duch opiekuńczy obdarzony nadprzyrodzonymi umiejętnościami; Pwevo, postać żeńska, która przedstawia kobietę idealną i odpowiada za muzyczną i taneczną oprawę rytuałów. Makiszi jest kolejną postacią z maską, przedstawiającą ducha zmarłego przodka, który powraca do świata żywych, żeby towarzyszyć chłopcom. Na koniec mukandy dokonuje się ceremonii zwanej chillende. Cała wioska uczestniczy w tańcu Makiszi, a publiczność jest zabawiana przedstawieniem przypominającym pantomimę, dopóki uczniowie nie powrócą z obozu i nie zintegrują się ponownie ze swoją społecznością już jako dorośli mężczyźni. Rytuał pełni funkcję edukacyjną, ucząc praktycznych umiejętności przetrwania oraz przekazuje wiedzę o naturze, seksualności, wierzeniach religijnych i wartościach społecznych. W poprzednich latach mukanda trwała kilka miesięcy i stanowiła najważniejszą część maskarady Makiszi. Obecnie jest często skracana do jednego miesiąca ze względu na konieczność dostosowania się do kalendarza szkolnego. Coraz większy popyt na tancerzy makiszi, zapraszanych na uroczystości towarzyskie i jako atrakcja turystyczna, prowadzi do utraty pierwotnie sakralnego charakteru tego obrzędu, któremu także silnie sprzeciwiają się kościoły chrześcijańskie.
© 2008 tłumaczenia na język polski: Polski Komitet ds. UNESCO