Armenia
"Muzyka na duduk"
Kraj(e) członkowski(e): Armenia
Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2008. (Proklamacja 2005)
Armeński obój duduk, instrument dęty z pojedynczym lub podwójnym stroikiem, zrobiony jest z drzewa morelowego i ma ciepłą, miękką, trochę nosową barwę dźwięku. Duduk albo tsiranapokh, nazywany też morelową fujarką, należy do organologicznej kategorii aerofonów. Zalicza się do nich ponadto balaba, na którym gra się w Azerbejdżanie i Iranie, duduki powszechne w Gruzji i ney popularny w Turcji. Miękkie drzewo jest idealnym materiałem do wyrzeźbienia instrumentu. Stroik, zwany ghamish albo yeghe, jest miejscową rośliną rosnącą wzdłuż rzeki Araks. Korzenie muzyki wykonywanej na duduku sięgają czasów ormiańskiego króla Tigranesa Wielkiego (95-55 p.n.e.). Instrument jest przedstawiony w licznych armeńskich rękopisach z okresu Średniowiecza. Duduk akompaniuje popularnym, tradycyjnym piosenkom armeńskim i tańcom z różnych regionów kraju. Utwory na morelowej fujarce wykonywane są także przy okazji ceremonii rodzinnych, takich jak śluby czy pogrzeby. Chociaż znani są wybitni soliści grający na tym instrumencie, jak np. Gevorg Dabaghyan czy Vache Sharafyan, jednak muzyka na duduk wykonywana jest na ogół przez duet. Jeden wykonawca tworzy muzyczny podkład dla melodii wiodącej, techniką oddechu permanentnego wydobywając z instrumentu cały czas jednostajny dźwięk. Drugi wykonawca rozwija złożone melodie oraz improwizuje. Istnieją cztery główne odmiany tego instrumentu, różniące się długością od 28 do 40 cm oraz rozpiętością dźwięków, od jednej do czterech oktaw. Dzięki temu, dźwięk duduka może wyrażać rozmaite nastroje, zależnie od treści utworu oraz kontekstu, w jakim jest wykonywany. Duduk o długości 40 cm uważany jest, na przykład, za najbardziej odpowiedni do repertuaru piosenek miłosnych, podczas gdy krótszy na ogół towarzyszy tańcom. Armeńscy rzemieślnicy nie przestają eksperymentować w poszukiwaniu nowych form tego instrumentu. Wielu Ormian uważa duduk za instrument, który najwymowniej wyraża ciepło, radość i historię ich społeczności. Przez ostatnie dziesięciolecia, popularność ormiańskiego duduka spadła, w szczególności na obszarach wiejskich, z których muzyka ta bierze są początek. Największa liczba muzyków grających na duduku mieszka obecnie w Erewaniu. Coraz rzadziej słychać ten instrument na uroczystościach rodzinnych czy towarzyskich, za to coraz częściej w salach koncertowych, gdzie grają na nim zawodowi artyści muzycy. Istnieje ryzyko, że muzyka ta utraci swój oryginalny charakter i stanie się jedną z wielu dziedzin „kultury wysokiej”.
© 2008 tłumaczenia na język polski: Polski Komitet ds. UNESCO
Ormiańska sztuka kamiennych krzyży. Symbolizm i kunszt chaczkarów
Kraj(e) członkowski(e): Armenia
Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.
Chaczkary to ustawiane na powietrzu kamienne stele, wykonywane przez rzemieślników w Armenii lub w ormiańskich społecznościach poza granicami kraju. Pełnią rolę miejsc modlitewnych, pomników oraz relikwii, ułatwiających komunikację między światem świeckim a boskim. Chaczkary sięgają 1,5 metra wysokości i mają na środku kamiennej tablicy wykuty bogato zdobiony krzyż, wkomponowany w symbol słońca lub koła wieczności, któremu towarzyszą zdobienia w kształcie geometrycznych motywów roślinnych, a także wyryte w kamieniu wizerunki świętych i zwierząt. Chaczkary ciosane są zazwyczaj w lokalnym kamieniu i rzeźbione za pomocą dłuta, ostrych rysików i młotków. Ryty są następnie szlifowane drobnym piaskiem. Małe pęknięcia i chropowate powierzchnie są wygładzane za pomocą glinki lub wapna, a później malowane. Ustawianiu gotowego chaczkara towarzyszy niewielka uroczystość religijna. Pobłogosławiony i poświęcony chaczkar, w powszechnym przekonaniu posiada świętą moc, potrafi zapewnić pomoc, ochronę, zwycięstwo, długowieczność, wstawiennictwo i zbawienie duszy. Spośród 50 000 chaczkarów stojących w Armenii, każdy ma swój indywidualny, niepowtarzalny wzór. Sztuka tworzenia chaczkarów i komponowania wzorów, z uwzględnieniem różnic regionalnych i indywidualnej kreatywności, przekazywana jest w rodzinach z ojca na syna lub z mistrza na ucznia.
©2010 tłumaczenia na język polski: Polski Komitet ds. UNESCO