jesteś tu: Strona główna » Kultura » Dziedzictwo kulturowe » Dziedzictwo niematerialne » Listy Dziedzictwa Niematerialnego » Europa i Ameryka Północna

Turcja

„Sztuka Meddah, publiczni opowiadacze historii”
Kraj(e) członkowski(e): Turcja

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2008. (Proklamacja 2003)

Meddahlik jest turecką formą teatru przedstawianego przez jednego opowiadacza historii nazywanego meddah. Tradycja ta została rozwinięta przez Turków zamieszkujących Centralną Azję około VI wieku naszej ery, jeszcze przed okresem emigracji zachodniej. Podobne gatunki narracyjne rozwijały się przez wieki dzięki interakcji pomiędzy mieszkańcami Azji, Kaukazu i Bliskiego Wschodu. Ta wysoce ceniona literacka tradycja przekazu ustnego przetrwała w całej Turcji w czasie panowania osmańskiego i jest obecnie praktykowana zarówno w tym, jak i w innych krajach tureckojęzycznych. Tradycyjnie zadaniem meddahów było oświecanie i edukowanie, jak również dostarczanie rozrywki. Występując w karawanserajach, na bazarach, w kawiarniach, meczetach i kościołach, ci utalentowani gawędziarze przekazywali wartości i idee słuchaczom w większości niepiśmiennym. Ich krytyka społeczeństwa i polityki regularnie prowokowała ożywioną dyskusję na tematy współczesne. Termin meddah został zapożyczony z arabskiego słowa maddah (wysławiać, chwalić kogoś) i może być tłumaczony jako „gawędziarz, opowiadacz historii.” Sztuka meddah jest podobna do tradycji jednoosobowych przedstawień, złożonych z prezentacji piosenek i żartobliwych opowieści zaczerpniętych z bogatego repertuaru ludowych romansów, legend i eposów. Meddah bardzo dokładnie dobiera prezentowany materiał, dopasowując go do specyfiki miejsca i do widowni. Jednak walor artystyczny przedstawienia zależy w dużej mierze od relacji między występującym a widzami, od atmosfery panującej na widowni oraz od posiadanych przez meddaha umiejętności efektownego łączenia naśladownictwa, żartu i improwizacji. Utalentowani meddahowie często włączają do swoich występów elementy dialektu tureckiego, a także inteligentne komentarze dotyczące szerokiego spektrum bieżących wydarzeń. W kulturze tureckiej, która przykłada bardzo dużą wagę do sztuki retoryki, meddah cieszy się bardzo wysoką pozycją. Nieliczne formy narracji mają w kulturze bliskowschodniej uprzywilejowane miejsce ze względu na rygory islamu, zakazujące uprawiania pewnych form teatru.

Ceremonia Mewlewi Sema (Taniec Derwiszów)
Kraj(e) członkowski(e): Turcja

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2008. (Proklamacja 2005)

Mewlewici to ascetyczne bractwo sufickie założone w 1273 roku w miejscowości Konya, skąd stopniowo jego wpływy rozprzestrzeniły się na całe Imperium Otomańskie. Obecnie mewlewitów spotkać można w wielu tureckich społecznościach zamieszkujących różne regiony świata, ale najbardziej znane ośrodki ich aktywności to Konya i Stambuł. Mewlewitów kojarzy się głównie z wirującym tańcem, który tradycyjnie poprzedza kilkugodzinny post. Tancerz rozpoczyna od krótkich obrotów na lewej stopie, prawej używając do kierowania ciałem, obracającym się wokół lewej stopy. Podczas tańca ciało musi być giętkie, a oczy otwarte, jednak wzrok nie powinien skupiać się na żadnym obrazie: dzięki temu otaczające przedmioty stopniowo stają się oraz bardziej zamazane i płynne. Tańcowi, zwanemu Sema, towarzyszy specjalna muzyka zwana ay-n, na którą składają się cztery sekcje kompozycji wokalnych i instrumentalnych. W zespole wykonawców znajdują się: co najmniej jeden pieśniarz, jeden flecista, zwany neyzen, muzyk grający na kotle i cymbalista. Według tradycji, przyszli wykonawcy ceremonii Sema brali udział w trwającym 1001 dni szkoleniu w jednym ze zborów mewlewickich (zwanych mevlevihane), gdzie modląc się, poznając religijną muzykę, poezję i taniec, przyswajali sobie podstawy etyki, normy zachowania i zasady religijne. Po ukończeniu nauk wracali do swoich rodzin i pracy, pozostając jednak członkami zakonu.

W wyniku polityki sekularyzacyjnej, którą prowadził Mustafa Kemal Atatürk w 1925 roku wszystkie zbory mewlewickie zostały zamknięte. W latach 50. XX wieku, rząd turecki zezwolił na organizowanie ceremonii Sema, ale tylko publicznie, a w latach 90. restrykcje zostały prawie całkowicie zniesione. Stopniowo, staraniem prywatnych osób, ceremonia Sema jest obecnie przywracana do życia w jej oryginalnym charakterze. Chociaż w okresie trzydziestoletnich restrykcji była potajemnie praktykowana, to jednak koncentrowano się bardziej na muzyce i śpiewie niż na przekazie duchowym i religijnym, stanowiącym istotę ceremonii. W rezultacie, obecnie jest ona bardzo często odprawiana w skróconej i uproszczonej formie dla celów czysto komercyjnych, jako atrakcja turystyczna.

Kırkpınar: festiwal zapasów w oliwie
Kraj(e) członkowski(e): Turcja

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Festiwal zapasów w oliwie ma miejsce w mieście Edirne (d. Adrianopol). Tysiące ludzi reprezentujących różne grupy wiekowe, kultury i regiony świata przybywają co roku kibicować zapaśnikom, zwanym pehlivan, walczącym o Złoty Pas Kırkpınar i tytuł Najlepszego Zapaśnika. Inauguracji festiwalu dokonuje jego mecenas – Aga Kırkpınar, podczas ceremonii uświetnionej przez czterdzieści zespołów grających na bębnach (davul) i szałamajach (zurna). Złoty Pas jest niesiony przez całe miasto w procesji, zakończonej wspólną modlitwą w Meczecie Selimiye. Walki zapaśnicze tradycyjnie mają miejsce na Męskim Polu. Mistrz ceremonii przedstawia zawodników pehlivans publiczności, recytując wierszem ich nazwisko, tytuł i umiejętności. Zanim przystąpią do rozgrzewki i pozdrowią publiczność, oliwiarz w towarzystwie asystenta trzymającego ręcznik, smaruje ich ciała. Każdy z zapaśników ubrany jest w kıspet – grube spodnie uszyte ze skóry bawołu lub krowy. Podczas walki, zespoły muzyczne wykonują na bębnach i szałamajach tradycyjny festiwalowy repertuar. Festiwal zapasów w oliwie otwarty jest dla uczestników ze wszystkich kultur, regionów i grup wiekowych. Niedopuszczalna jest jakakolwiek dyskryminacja ze względu na przynależność religijną, językową czy rasową. Pehlivans cieszą się szczególnym szacunkiem społecznym i stawiani są za wzór jako osoby uosabiające takie cechy jak: hojność, uczciwość, szacunek i przywiązanie do tradycji i obyczaju. Wszyscy pehlivans trenowani są systemem mistrz-uczeń.

Tradycyjne spotkania Sorbet
Kraj(e) członkowski(e): Turcja

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Tradycyjne spotkania zwane Sohbet ogrywają kluczową rolę w przekazywaniu popularnej literatury, tańca i muzyki wiejskich widowisk, a także wartości społecznych. Tureccy mężczyźni gromadzą się regularnie, zwłaszcza zimą, by omawiać miejscowe problemy związane z życiem społecznym i kulturalnym. Pozwala to im strzec tradycji i umacniać więzy solidarności w oparciu o wzajemny szacunek i poczucie wspólnoty. Podczas spotkań, degustacji lokalnych potraw towarzyszą tańce i słuchanie muzyki. Niekiedy spotkania Sohbet przeciągają się aż do świtu. Mogą w nich uczestniczyć mężczyźni w wieku od 15 do 16 lat, niezależnie od pochodzenia etnicznego, wyznania czy statusu społecznego. Członkowie wspólnoty bezwarunkowo muszą pochodzić z rodziny cieszącej się opinią uczciwej, zasługiwać na zaufanie i mieć szacunek dla starszych. Nie mogą mieć skłonności do gier hazardowych ani upijania się. Nieusprawiedliwiona nieobecność na zebraniu podlega karze grzywny. Matki i żony nakłaniają mężczyzn do członkostwa, gdyż wiąże się to z korzyściami natury społecznej i kulturalnej. Wspólnota liczy na ogół od 5 do 30 osób. Przewodniczy jej szef wybierany w drodze głosowania lub na wniosek starszyzny. Wszyscy członkowie mają te same prawa i obowiązki. Spotkania Sohbet pełnią istotną funkcję edukacyjną, krzewiąc wartości etyczne, takie jak sprawiedliwość społeczna, tolerancja, wzajemna życzliwość i szacunek.

Semah – rytuał wyznawców Alevi-Bektaşi (alewizmu-bektaszyzmu)
Kraj(e) członkowski(e): Turcja

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Semah można określić jako zespół mistycznych ruchów ciała, rytmicznie zharmonizowanych i mających walory estetyczne. Stanowią jedną z dwunastu posług obrzędu Cem, praktyk religijnych wyznawców alewizmu-bektaszyzmu (Alevi-Bektaşi), systemu wierzeń opartych na oddawaniu czci Alemu, czwartemu kalifowi po proroku Mohamecie. Obrzędy Semah są wykonywane przez semahçis (tancerzy Semah), którym akompaniują pobożni muzycy grający na saz – rodzaju lutni o długim gryfie. We wspólnotach bektaszytów w całej Turcji występują różne formy Semah. Każda z nich ma własne cechy muzyczne i odmienne struktury rytmiczne. Zawsze jednak rytuał wykonywany jest wspólnie przez stojących obok siebie mężczyzn i kobiety. Rytuały Semah opierają się na koncepcji jedności z Bogiem jako elementu naturalnego cyklu: istota ludzka pochodzi od Boga i do Boga powraca. Semah występuje w dwóch postaciach: jako Içeri Semah, wykonywane w obrzędach Cem tylko przez wiernych w ramach dwunastu posług oraz Dişari Semah, wykonywane dla przekazania tradycji kulturowej młodym pokoleniom. Semah jest najważniejszym środkiem przekazu tradycji bektaszytów. Wszystkie praktyki, tradycyjne motywy i przesłania są przekazywane ustnie, a związane z tradycją odrębne rodzaje literatury i sztuki nadal się rozwijają. Dzięki temu Semah ogrywa zasadniczą rolę w inspirowaniu i wzbogacaniu tradycyjnej kultury muzycznej w Turcji.