jesteś tu: Strona główna » Kultura » Dziedzictwo kulturowe » Dziedzictwo niematerialne » Listy Dziedzictwa Niematerialnego » Azja i Oceania

Iran

Muzyka bachszów z regionu Chorasan
Kraj(e) członkowski(e): Islamska Republika Iranu

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Bachszowie z irańskiej prowincji Chorasan znani są z kunsztu gry na dotār – dwustrunowej lutni o niezwykle długim gryfie. Recytują poezję i epopeje muzułmańskie i gnostyczne oraz opowieści o tematyce mitologicznej, historycznej i legendarnej. Na muzykę, znaną pod nazwą magamów, składają się utwory instrumentalne i wokalne wykonywane w językach tureckim, kurdyjskim, turkmeńskim i perskim. Najbardziej rozpowszechnionym rodzajem magamu jest navāyī – , niezwykle zróżnicowana, arytmiczna forma wokalna, której towarzyszy recytacja poezji gnostycznej. Inne przykłady magamów to tureckie Tajnīs i Gerāyelī, religijne tematy Shākhatāyī oraz Loy – starożytny romantyczny magam, należący do tradycji Kurdów Kormańskich, zamieszkujących północny Chorasan. Bachszowie uważają, że jedna ze strun lutni dotār jest męska, a druga żeńska; podczas gdy męska pozostaje otwarta, żeńska używana jest do wygrywania głównej melodii. Muzyka bachszów przekazywana jest tradycyjnie z pokolenia na pokolenie metodą mistrz- uczeń, wyłącznie męskim członkom rodziny lub najbliższym sąsiadom, współcześnie także w ten sposób, że mistrz szkoli większą liczbę studentów obu płci o różnym pochodzeniu społecznym. Za pomocą muzyki przekazywana jest tradycja historyczna i kulturowa oraz normy etyczne i religijne. Bachszowie pełnią więc w społeczeństwie rolę o wiele ważniejszą niż tylko narratorów; są sędziami, mediatorami i uzdrowicielami, jak również strażnikami dziedzictwa kulturowego własnej społeczności i regionu.

Rytualna sztuka dramatyczna Ta‘zīye
Kraj(e) członkowski(e): Islamska Republika Iranu

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Ta‘zīye (lub Ta’azyeh) to rytualna sztuka dramatyczna, nawiązująca do wydarzeń religijnych i historycznych, mitycznych opowiadań i opowieści ludowych. Każde przedstawienie składa się z czterech elementów: poezji, muzyki, pieśni i ruchu. W niektórych sztukach bywa do 100 ról, obejmujących postacie historyczne, religijne, polityczne, społeczne, nadprzyrodzone, rzeczywiste, wyimaginowane i fantastyczne. Każdy dramat Ta‘zīye jest inny, ma swój własny temat, kostiumy i muzykę. Osadzone w określonej konwencji, pełne symbolicznych odniesień, kodów i znaków zrozumiałych dla irańskiej publiczności, przedstawienia odgrywane są na scenie bez jakichkolwiek dekoracji czy specjalnego oświetlenia. Aktorami są zawsze mężczyźni, odgrywający także role żeńskie. Większość z nich to amatorzy, dla których jedynym wynagrodzeniem są doznania duchowe, ponieważ na życie zarabiają gdzie indziej. Ta‘zīye zajmuje istotne miejsce w irańskiej kulturze – literaturze i sztuce, wywodzi się z niego także wiele powiedzeń używanych w życiu potocznym. Przedstawienia promują wartości duchowe i religijne, altruizm i przyjaźń, jednocześnie służąc podtrzymaniu starych tradycji, narodowej kultury i irańskiej mitologii. Ta‘zīye odgrywa także ważną rolę w przetrwaniu sztuki rzemiosła związanej z tym dramatem, obejmującej m.in. przygotowywanie kostiumów, kaligrafię i wyrób instrumentów muzycznych. Jej elastyczność i uniwersalność uczyniły z tej formy dramatu wspólny język wielu różnych społeczności, jednoczący je, ułatwiający komunikację i pobudzający kreatywność. Ta‘zīye przekazywane jest przez mistrza uczniowi ustnie i za pomocą praktycznych przykładów.

Rytuały Pahlevani i Zoorkhanei
Kraj(e) członkowski(e): Islamska Republika Iranu

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010

Pahlevani to irańska forma sztuki wojennej, łącząca w sobie elementy islamu, gnostycyzmu i starodawnych wierzeń perskich. Stanowi odtworzenie rytualnego zestawu gimnastycznych ruchów i gestów, wykonywanych przez dziesięciu do dwudziestu mężczyzn, z których każdy trzyma przedmiot, przypominający kształtem maczugę, symbolizujący starodawną broń. Rytuał odprawiany jest w Zoorkhane – nakrytej kopułą budowli sakralnej z wpuszczoną w podłogę ośmiokątną areną, wokół której znajdują się miejsca dla widzów. Mistrz Morshed, który przewodniczy ceremonii, recytuje utwory epickie i wiersze gnostyczne, wybijając rytm na zarb – bębnie kielichowym (darbuce). Wiersze, za pomocą których przekazywane są przesłania etyczne i społeczne, stanowią część kanonu literackiego Zoorkhanei. Uczestnicy obrzędu mogą rekrutować się spośród wszystkich warstw społecznych i mieć różnorodne korzenie religijne, a każda grupa wykonawców ma silne związki ze swoją lokalną społecznością, angażując się także w pomoc dla najbardziej potrzebujących. Pobierając nauki, studenci przyswajają sobie wartości etyczne i rycerskie pod kierunkiem mistrza Pīshkesvat. Ci, którzy opanują indywidualne umiejętności i reguły sztuki, przestrzegają zasad religijnych i pomyślnie przejdą kolejne stadia etyczne i moralne gnostycyzmu, zasługują na zaszczytne miano Pahlevanī (bohatera), wskazujące na ich wysoką pozycję społeczną. Obecnie w Iranie jest 500 grup Zoorkhane, w skład każdej wchodzą wyznawcy, założyciele i kilku mistrzów Pīshkesvat.

Tradycja tkania dywanów w Fars
Kraj(e) członkowski(e): Islamska Republika Iranu

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

Perska sztuka tkania dywanów cieszy się światową sławą, a jednymi z najwyżej cenionych są artyści z rejonu Fars w południowo-zachodniej części Iranu. Wełna uzyskiwana jest z wiosennego i jesiennego strzyżenia owiec. Mężczyźni konstruują wówczas krosna – poziomą ramę ustawioną na ziemi, podczas gdy kobiety na kołowrotku wytwarzają z wełny przędzę. Najczęściej stosowane są naturalne kolory: czerwienie, brązy, odcienie niebieskiego i bieli, uzyskiwane z barwników zawierających marzanę barwierską, indygo (indygowca barwierskiego), liście sałaty, łupiny orzechów, szypułki czereśni i skórki owoców granatu. Kobiety opracowują wzory i dobierają kolory, przedstawiając na dywanach sceny z życia codziennego nomadów. Swoją pracę wykonują bez pomocy jakichkolwiek szablonów, toteż żadna tkaczka nie jest w stanie wytworzyć dwóch dywanów o identycznych wzorach. Tkanina powstaje metodą przywiązywania barwionej włóczki do wełnianego krosna. Brzegi tkaniny są następnie zaszywane, a pozostałe odstające końcówki przędzy odcinane dla nadania wzorom żywszych barw i w końcu dywan poddawany jest czyszczeniu. Tajniki rzemiosła przekazywane są z pokolenia na pokolenie ustnie lub drogą praktycznej nauki. Matki przekazują córkom swoje umiejętności, uczą je dobierać materiały i narzędzia. Ojcowie szkolą synów w strzyżeniu owiec i robieniu krosien.

Tradycyjna sztuka tkania dywanów z Kashan
Kraj(e) członkowski(e): Islamska Republika Iranu

Wpis na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości 2010.

W Kashan, kojarzonym od dawna z produkcją najwyższej jakości dywanów, z rzemiosłem tym związany jest co trzeci mieszkaniec. Dwie trzecie zatrudnionych przy produkcji to kobiety. Proces tkania dywanu rozpoczyna się od ustalenia wzoru, tworzonego w oparciu o zestaw wypracowanych wcześniej stylów, zawierających określone motywy, takie jak kwiaty, liście, gałęzie, zwierzęta oraz sceny historyczne. Na warsztacie zwanym darrozpina się osnowę z bawełny lub jedwabiu. Puszysta faktura dywanu uzyskiwana jest poprzez zawiązywanie nitek przędzy wełnianej lub jedwabnej na osnowie za pomocą specjalnych supełków farsi, następnie przytrzymywana w miejscu rządkiem osnowy i ubijana grzebieniem. Styl tkactwa z farsi (określany również jako niesymetryczne zawiązywanie supełków), w Kashan stosowany jest w połączeniu z niezwykle subtelną techniką rękodzielniczą, dzięki czemu także spodnia strona dywanu jest równo utkana i gładka. Kolorystyka dywanów z Kashan jest wynikiem stosowania wielkiej rozmaitości naturalnych barwników, w tym marzany barwierskiej, łupin orzechów, skórek granatów i liści winorośli. Tradycyjnej sztuki tkania dywanów dziewczęta uczą się terminując pod okiem matek i babć. W ten sam praktyczny sposób młodzi mężczyźni zdobywają umiejętności projektowania wzorów, strzyżenia owiec, barwienia wełny, stawiania krosien i wytwarzania narzędzi.